Site icon Citizen News

FORM 1-4 KISWAHILI LUGHA NOTES FREE PDF

MATUMIZI YA LUGHA

Kiimbo

SEE FREE PDF NOTES HERE; Free Kiswahili notes, revision questions, KCSE past Papers, Exams, Marking Schemes, Topical revision materials, Syllabus and Many more

        Zoezi

  1. Eleza maana ya kiimbo kwa kutoa mifano.
  2. Tambua sentensi zifuatazo ni za aina gani kutokana na kiimbo.
    1. Watu wanakula nyoka?
    2. Watu wanakula nyoka.
  1. Tafadhali nisaidie.

Silabi

        Miundo Miwili ya Silabi za Kiswahili

        Zoezi

  1. Ukitoa mifano, fafanua miundo miwili ya silabi za Kiswahili.
  2. Tenganisha silabi katika maneno yafuatayo:
    1. inkisari

Shadda/Mkazo

Zoezi

  1. Weka shada katika maneno haya:
  2. imba
  3. baba
  4. Onyesha kwa kupiga mstari iliko shada katika maneno yafuatayo:
  5. malaika
  6. nge

Sauti za Kiswahili

  1. Irabu
  1. Konsonanti
  1. Ala tuli
  1. Ala sogezi

Matamshi/Uainishaji wa Irabu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. a ni ya katikati na chini kinywani na midomo ikiwa imeviringa.
  2. e ni ya mbele na kati kinywani na midomo ikiwa imetandazwa.
  3. i ni ya mbele na juu kinywani na midomo ikiwa imetandazwa.
  4. o ni ya nyuma na kati kinywani na midomo ikiwa imeviringa.
  5. u ni ya nyuma na juu kinywani na midomo ikiwa imeviringa.

        Zoezi

  1. Taja makundi mawili ya sauti za Kiswahili.
  2. Yatofautishe makundi ya sauti za Kiswahili uliyotaja katika (a)
  3. Toa mifano miwili miwili ya irabu ambazo hutamkwa:
  1. midomo ikiwa imeviringa
  2. midomo ikiwa imetandazwa
    1. Eleza jinsi irabu /e/ inavyotamkwa.
    2. Taja aina mbili za ala za kutamkia na utoe mfano mfano mmoja mmoja.

     Matamshi/Uainishaji wa Konsonanti

                        MAHALI

AINA

MIDOMO MDOMO

MENO

MENO UFIZI KAAKAA

GUMU

KAAKAA

LAINI

KOROMEO
VIPASUO            (H)

(GH)

p

b

    t

d

 

 

k

g

 
VIPASUO         (GH)

KWAMIZO          (H)

        ch

j

   
NAZALI            (GH)

(VING’ONG’O)

m     n ny ng’  
VIKWAMIZO      (H)

(VIKWARUZO)(GH)

  f

v

th

dh

s

z

sh gh h
KITAMBAZA       l      
KIMADENDE       r      
NUSU IRABU

VIYEYUSHO

w       y    

        Zoezi

  1. Tambua kikwamizo cha kaakaa laini na kiyeyusho cha midomo.
  2. Tambua konsonanti ambazo si za orodha hii na ueleze kwa nini: /m/, /n/, /ny/,/ng’/, /f/, /b/
  3. Tofautisha konsonanti /p/ na /dh/.
  4. Taja konsonanti mbilimbili ambazo hujulikana kama:
    1. viyeyusho
    2. vikwaruzo

Aina za Maneno

Nomino (N)

        Aina

 

 

        Zoezi

  1. Sahihisha jedwali lifuatalo
nomino aina
Juma

kisu

maziwa

bunda

amani

kuomba

wingi

dhahania

pekee

kitenzi jina

kawaida/jumla

wingi

  1. Bainisha nomino katika sentensi ifuatayo
    1. Kuendesha baiskeli kwa kasi kulimfanya Hasani aangushe bunda la noti alilokuwa anaenda kununulia mchanga.

Sentensi ya Kiswahili

        Sifa

  1. Huwa na ujumbe uliokamilika.
  2. Huwa na mpangilio maalum wa maneno.
  3. Huwa na muundo wa kiima na kiarifu.

        Aina

        Sifa

  1. Huwa fupi.
  2. Huwa na kitenzi kimoja pekee.
  3. Huwasilisha dhana moja.
  4. Yaweza kuwa ya neno moja au zaidi.
  5. Yaweza kuwa na kiima kilichododoshwa.

       Sifa

  1. Huwa na vishazi huru viwili.
  2. Huwa na kiunganishi.
  3. Huwa na vitenzi viwili au zaidi.
  4. Hutoa zaidi ya wazo moja.
  5. Yaweza kuwa na viima vilivyododoshwa.

        Sifa

  1. Huwa na kishazi tegemezi chenye kitenzi kinachovumisha nomino kwa kuirejelea.
  2. Huwa na kishazi huru kimoja au zaidi.
  3. Huwa na virejeshi (amba na O) au –enye.

Kundi Nomino (KN) na Kundi Tenzi (KT)

Virai

 Aina

 

  1. T
  2. T+E
  3. T+N
  4. T+N+T
  5. TS+T
  6. t+N
  7. t+V+E
    • Kirai Kivumishi(Kv)
  8. V+E
  9. V+U+V+E
  10. V+V+U+V+E
  11. V+N+V+E
    • Kirai kielezi (Ke)/Chagizo
  12. E
  13. E+E
  14. E+E+E…
    • Kirai Kihusishi (Kh)
  15. H+N
  16. H+N+V
  17. H+N+V+E

 

        Zoezi

       Bainisha virai katika sentensi ifuatayo

  1. Mzazi na watoto wawili werevu sana waliwasili shuleni leo asubuhi kabla ya mwalimu.

Vishazi

       Aina

Aina

  1. Vishazi tegemezi vya viunganishi k.m. Alimwadhibu ingawa hakuwa na makosa.
  2. Vishazi tegemezi vya virejeshi k.m. Polisi walimpata mtoto aliyekuwa amepotea.
    • Vishazi Viambatani
      • Vinavyoundwa kwa vishazi huru viwili vikiwa vimeunganishwa k.m. Baba analala na mama anapika.

Zoezi

        Bainisha Vishazi Katika Sentensi Zifuatazo

  1. Mwalimu amewasili.
  2. Amina ambaye ni daktari atakuja.
  3. Ametajirika japo hakupata elimu.
  4. Mwalimu anafundisha na wanafunzi wanaandika.
  5. Tumeanzisha shirika ili tunyanyue hali zetu.
  6. Unaweza kuamua kunyamaza au kujitetea.

Shamirisho/Yambwa

Aina

        Mifano

  1. Chakula (Shamirisho Kipozi/Yambwa Tendwa)
  2. Baba (Shamirisho Kitondo/Yambwa atendewa)
  3. Sufuria (Shamirisho Ala/Yambwa Kitumizi)

Ngeli za Nomino

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  1. PA (mahali karibu au panapodhihirika) k.m. Kitabu kipo pa
  2. KU (mahali mbali au kusikodhihirika) k.m. Mahali kule ku
  3. MU (ndani ya) k.m. Mahali mle mna siafu.

        Zoezi

  1. Tunga sentensi ukitumia nomino kutoka katika ngeli ya U-ZI.
  2. Andika kwa wingi. Makaribisho aliyopewa yalimfurahisha.
  3. Andika katika ukubwa wingi: Paka mweupe amenaswa mguuni.
  4. Andika katika wingi wa hali ya udogo: Mtu aliumwa na mbwa.
  5. Huku ukitoa mifano, fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya LI-YA.
  6. Tambua ngeli/viwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo:

 

  1. chakula
  2. shairi

 

Uundaji wa maneno

  1. danganya-kudanganya, mdanganyifu,udanganyifu
  2. soma-kusoma, masomo,msomi,usomaji
  3. unda-kuunda, muundaji,uundaji,muundo
  4. funika-kufunika, kifuniko, mfunikaji, ufunikaji
    • Kitenzi kutokana na mzizi wa nomino

 

  1. mlo-kula
  2. mlevi-kulewa, kulevuka
  3. mwimbaji-kuimba
  4. fikra-kufikiri
  5. malezi-kulea
  6. fumbo-kufumba, kufumbua

 

 

  1. mwimbaji-kuimba, wimbo, uimbaji, kiimbo
  2. mchezo-kucheza, uchezaji, mchezaji
  3. ulaghai-kulaghai, mlaghai
  4. hesabu-kuhesabu,uhesabu
  5. mdhalimu- kudhulumu, dhuluma, udhalimu

 

 

  1. -refu-mrefu, urefu, urefushaji
  2. -baya-mbaya, ubaya
  3. -zuri-mzuri, uzuri
  4. -kali-mkali, ukali
  5. -eupe-mweupe,weupe
  1. ujinga -jinga
  2. werevu -erevu
  3. mzuri -zuri
  4. mpumbavu -pumbavu
  5. mpyoro -pyoro
  1. haramu-kuharamisha, kuharamika
  2. halali-kuhalalisha, kuhalalika
  3. -fupi-kufupisha, kufupika
  4. bora-kuboresha, kuboreka
  5. -refu-kurefusha, kurefuka
  6. sahihi-kusahihisha, kusahihika
  7. -sikivu-kusikia
  8. -danganyifu-kudanganya
    • Kivumishi kutokana na mzizi wa kitenzi
  9. dunisha – duni
  10. Haramisha – haramu
  11. fupisha -fupi
  12. sahilisha -sahili
  13. tukuka -tukufu
  14. fahamu -fahamivu
  15. teua -teule
  16. nyamaza -nyamavu
  17. ongoka -ongofu
  18. sahihisha -sahihi
  19. danganya -danganyifu
    • Kitenzi kutokana na kielezi
  20. haraka-harakisha
  21. zaidi-zidisha
  22. bidii-bidiisha
  23. hima-himiza

 

        Zoezi

  1. Unda neno ulilopewa katika mabano kutokana na maneno yafuatayo:
  1. zingatia (kivumishi)
  2. sahili (kitenzi)
  1. -kali
  2. lia

Vitenzi

Aina za Vitenzi

Maneno yanayoweza kutumiwa kama vitenzi visaidizi

 

 

        Aina

  1. Vitenzi Vishirikishi Vikamilifu
  1. Vitenzi Vishirikishi Vipunguvu
kuyakinisha kukanusha
ni/niko

ndiko

yuko

li/liko

si/siko

siko

hayuko

hali/haliko

Viwakilishi (W) na Vivumishi (V)

VIVUMISHI VIWAKILISHI
Viulizi Viulizi
G  Maneno ya kuulizia.

G  Mizizi ni –pi, -ngapi na gani.

ü  Amechukua kitabu kipi?(V. kiulizi)

 

ü  Kipi kimepotea? (W. Kiulizi)

ü  Amenunuliwa mangapi?

ü  Gani imefungwa?

a-unganifu a-unganifu
G  Maneno yanayoundwa kwa viwakilishi ngeli na kiishio a.

G  Hutoa maana ya umilikaji

ü  Mtoto wa shangazi amelala. (V. a-unganifu)

ü  Wa Juma analia. (W. a-unganifu)

ü  Cha mlevi huliwa na mgema.

Vimilikishi Vimilikishi
G  Hutoa maana ya umilikaji.

Mizizi

nafsi kuyakinisha kukanusha
1

2

3

-angu

-ako

-ake

-etu

-enu

-ao

ü  Kiatu changu kimepotea. (V. kimilikishi).

ü  Usichukue chake. (W. kimilikishi)
Sifa Sifa
G  Maneno ya kusifu au kueleza jinsi nomino ilivyo k.m. -fupi, -baya, -kali, -dogo, n.k.

ü  Mti mrefu umeanguka. (V. sifa)

ü  Alichukua cheupe. (W. Sifa)
Vionyeshi/viashiria Vionyeshi/viashiria
G  Maneno ya kuonyesha nomino ilipo.

G  Huwa za karibu, wastani na mbali k.m. hili, hilo, lile.

ü  Kiatu hiki kimechafuka. (V. kionyeshi/kiashiria)

Hii ni ya nani? (W. kionyeshi/kiashiria)
Viashiria visisitizi Viashiria visisitizi
G  Maneno ya kutilia mkazo nomino yakizingatia ilipo.

G  Huwa ya karibu, wastani na mbali.

G  Huundwa kwa kutumia kiwakilishi ngeli katika kionyeshi cha kwanza k.m. kiki hiki-vivi-hivi, lili hili-yaya haya, n.k.

ü  Chumvi ii hii ilimwagika. (V. kisisitizi)

ü  Kuku huku ndiko kulinyesha. (W. kisisitizi)
Virejeshi Virejeshi
G  Hurejelea nomino au kukumbusha kuihusu.

G  Huwa amba- na -o- rejeshi.

ü  Mtoto ambaye analala ni wake.

ü  Watoto wanaolala ni wao. (V. kirejeshi)

ü  Mnyama ambaye huwindwa ni nguruwe.

ü  Mnyama awindwaye ni nguruwe.

ü  Ambaye aliniibia ninamjua.

ü  Aliyeniibia ninamjua.

ü  Ambaye hula nyasi ni ng’ombe.

ü  Alaye nyasi ni ng’ombe.

 

Idadi idadi
G  Hutaja idadi ya nomino

Aina

a)      Idadi halisi (iliyo dhahiri) k.m. -moja, sita, n.k.

b)     Idadi ya jumla (isiyo dhahiri) k.m. -chache, -kadha –ingi, n.k.

ü  Mwalimu mmoja na wanafunzi sita wameenda. (V-idadi halisi)

ü  Vitabu vichache vimechukuliwa na watoto kadha. (V. idadi ya jumla)

ü  Nipe kumi na kimoja. (V. idadi halisi).

ü  Amechukua machache tu. (V. idadi ya jumla)

 

Pekee Pekee
G  Hutoa taarifa zaidi kuhusu nomino kwa njia ya pekee.

a)      –enye (umilikaji)

ü  Msichana mwenye maringo ni yule. (V. Pekee)

b)     –enyewe (halisi au kusisitiza)

ü  Barua yenyewe niliipeleka posta.

c)      –ote (bila kubakisha)

ü  Chakula chote kimeliwa.

d)     -o-ote (bila kubagua)

Mtu yeyote anaweza kuugua.

e)      -ingine (sehemu ya baadhi ya vitu)

ü  Mikufu mingine imeibwa.

f)      -ingine-o (mbali na/zaidi ya)

ü  Nyuzi nyinginezo zilikatika.

ü  Mwenye macho haambiwi tazama. (W.pekee)

ü  Yenyewe yaliiva jana.

ü  Kiliharibika chote.

ü  Popote paliposafishwa pamechafuka.

ü  Ametorokea kwingine.

ü  Nyingineyo niliweka katika chakula.

Nomino/majina W
Þ    Nomino/majina ambayo hutumika kama vivumishi

ü  Mtu mzee hutembea kwa mkongojo. (V. jina/nomino)

 

 

W Ngeli
 

 

Viwakilishi ngeli ambavyo huwakilisha nomino k.m. Liliiva jana-Yaliiva jana.
W Nafsi
  Þ    Maneno au viambishi vinavyotajia nafsi.

Aina

a)     Nafsi huru

Þ    Maneno ya kutajia nafsi.

nafsi umoja wingi
1

2

3

Mimi

Wewe

yeye

Sisi

Nyinyi

wao

ü  Yeye ni mtiifu. (W. nafsi huru)

b)         Nafsi tegemezi/viambata

Þ    Viambishi ambavyo hutaja nafsi.

nafsi umoja wingi
1

2

3

ni

u

a

tu

m

wa

ü  Walisahau kumwambia. (W. nafsi tegemezi)

 

Vielezi (E)

       Aina

  1. Vielezi vya Namna/Jinsi

Aina

  1. Vielezi vya Idadi/Kiasi
    • Maneno ambayo hutaja kitendo kimetendeka mara ngapi.

Aina

  1. Vielezi vya mahali
    • Hutaja mahali kitendo kilitendekea.

Aina

  1. Vielezi vya wakati
    • Hutaja kitendo kililifanyika wakati gani.

Aina                                                                                                                  

     Viunganishi (U)

Aina

 

 

Vihusishi (H)

Aina

 

 

Vihisishi (I)

 

  1. furaha
  1. hasira
  1. majuto
  1. huzuni/huruma
  1. kuitikia
  1. mshangao/mshtuko
  1. kubeza
  1. kusisitiza
  1. kutakia heri

 

Mwingiliano wa Maneno

 

 

Mofimu

Aina

 

 

Viambishi

 

       Aina

Mnyambuliko wa Vitenzi

Aina za minyambuliko/kauli za vitenzi

 

 

 

 

 

 

 

Vinyume vya vitenzi

 

 

kitenzi tendea tendwa tendewa tendana tendeka tendeana tendesha tendeshea tendesheka
cha

ü  ogopa

chia chwa chiwa chiana chika chiana chisha chishia chishika
cha

ü  pambazuka

chea 0 chewa 0 0 0 chesha cheshea chesheka
chwa

ü  jua kuanza kutua

chwea 0 chwewa chweka 0 0 chwesha chweshea chwesheka
fa

ü  tokwa na uhai

fia 0 fiwa fika 0 fiana fisha fishia fishika
gwa

ü  anguka

gwia 0 gwiwa 0 0 gwiana gwisha gwishia gwishika
ja

ü  sogea karibu

jia 0 jiwa jika 0 jiana jisha jishia jishika
la

ü  tia chakula kinywani na kumeza

lia liwa liwa lika lana liana lisha lishia lishika
nya

ü  enda haja kubwa

ü  anguka matone

nyea nyewa nyewa nyeka 0 nyeana nyesha nyeshea nyesheka
nywa

ü  tia kitu majimaji kinywani na kukimeza

nywea nywewa nywewa nyweka 0 nyweana nywesha nyweshea nywesheka
pa

ü  kabidhi

pea 0 pewa peka pana peana pesha peshea pesheka
pwa

ü  maji toka ufuoni hadi mbali ya bahari

pwea 0 pwewa pweka 0 0 pwesha pweshea pwesheka
ta

ü  taga

tia o tiwa tika 0 0 tisha tishia tishika
wa

ü  tokea

wia 0 wiwa wika wana wiana wisha wishia wishika

Matumizi ya Maneno na Viambishi Maalum

Maneno Maalum

 

  1. isipokuwa
  1. kasoro
  1. (kama/shaka)
  1. masharti
  1. mahali
    • Ameenda kwa
  2. jinsi
  1. sehemu ya kitu kisima/akisami
  1. pamoja na
  1. kuonyesha kitu kilitumiwa kama kifaa
  1. sababu
  1. kuunganisha vipashio viwili
  1. muda/kipindi
  1. kufanya jambo bila kupoteza wakati
  1. kivumishi cha a-unganifu cha ngeli ya KU
  1. umiliki wa mahali
  1. kiunganishi
  1. umilikaji
  1. wakati uliopo
  1. kauli/mnyambuliko
  1. kuonyesha tofauti
  1. mtenzi
  1. kuonyesha ufupisho wa nafsi

 

 Zoezi

  1. Eleza matumizi ya na katika sentensi zifuatazo:
    1. Baba na mama wanapigana kwani ana tabia ya kulewa.
    2. Mtoto aliteswa na mama yake kwa kuwa tofauti na wengine nami kikamkanya.
      • wala (kukanusha)

Viambishi Maalum

 

  1. maalum
  1. Wowote/mazoea

 

Viakifishi

 

  1. Usemi halisi
  1. Lugha ngeni
  1. Vipindi, filamu, makala
  1. Semi
  1. maneno yameachwa ya kutangulia, kati au ya mwisho. Yaweza kuachwa kwa kuwa makali
  1. kukatizwa usemi/kauli

AMINA: Mama ni…

MAMA: Kwanza watoka wapi usiku huu?

  1. maneno yanaendelea
  1. pumziko fupi katika senyensi
  1. kuorodhesha
  1. kuonyesha mwanzo au mwisho wa usemi halisi
  1. kuandika anwani
  1. baada ya kutaja jina la mtu anayepewa habari
  1. kutenganisha sentensi zenye masharti
  1. kuandika tarehe
  1. kuandika tarakimu zinazozidi elfu
  1. herufi imeachwa
  1. shadda/mkazo
  1. katika sauti ya king’ong’o
  1. Kufupisha
  1. katika kuandika miaka yenye namba izilizoachwa
  1. Tarehe
  1. kuonyesha kumbukumbu
  1. kuonyesha visawe
  1. Kuonyesha au
  1. kuandika tarehe
  1. kuonyesha silabi, viambishi au mofimu
  1. kuonyesha neno linaendelea katika mstari unaofuata.
  1. Kuonyesha mzizi wa neno
  1. kuonyesha kudumishwa kwa sauti
  1. Hadi/ kipindi cha tukio fulani
  1. Kutenganisha usemi na msemaji
  1. kutenganisha usemi na msemaji
  2. kuonyesha mabadiliko ya ghafla
  1. kutangulia maelezo ya ziada
  1. kusisitiza
  1. kuonyesha aina za maneno
  1. kuonyesha vitabu, majarida na magazeti
  1. kuandika anwani/kichwa
  1. mwishoni mwa sentensi.
  2. kuandika tarehe
  1. kuonyesha ufupisho wa maneno
  1. kuonyesha takwimu
  1. kutenga shilingi na senti
  1. juu ya herufi j na I
    • Nusu/semi koloni/nukta na kituo (:)
  2. kugawa sentensi mbili zinazoweza kujisimamia bila ya viunganishi
  1. kama kipumziko katika sentensi ndefu
  1. kuzingira nambari au herufi katika orodha
  1. kuonyesha maelezo ya vitendo vya msemaji katika mazungumzo, mahojiano au tamthilia
  1. kutoa maelezo zaidi
  1. kuonyesha visawe
  1. mwanzoni mwa sentensi.
  2. kuandika anwani
  1. mwanzoni mwa usemi halisi
  1. baada ya kiulizi (?) na hisi (!)
  1. mwanzoni mwa nomino za pekee
  1. ufupisho wa maneno
  1. mwanzoni mwa majina ya vitabu, majarida, magazeti, vipindi, filamu, n.k.
  2. kuandika sifa inayotokana na jina la pekee
  1. kuorodhesha
  1. kutangulia usemi halisi
  1. kuandika mazungumo, mahojiano au tamthilia
  1. kutenganisha dakika na sekunde
  1. kutangulia maelezo fulani
  1. kuamrisha
  1. baada ya vihisishi
  1. baada ya sentensi iliyo mshangao
  1. kusisitiza
  1. kudharau/kubeza
  1. baada ya tanakali
  1. mwishoni mwa sentensi iliyo swali
  2. mwishoni mwa methali zenye muudo wa swali
  1. kuonyesha shaka
  1. kuonyesha mwaka wa kuchapishwa kwa kitabu haujulikani
  1. kusisitiza
  1. kuonyesha wakati/njeo au hali
  1. kuonyesha umoja na wingi
  1. kuonyesha aina ya neno katika sentensi
  1. kuonyesha aina ya kiambishi au mofimu
  1. kusisitiza
  1. kuonyesha jina la kitabu
  1. kuonyesha maneno ya kigeni
  1. kuonyesha maelezo ya vitendo vya mhusika katika mazungumzo, mahojiano na tamthilia
  1. kuonyesha neno limeendelezwa vibaya
  1. kuonyesha sentensi haina mpangilio sahihi wa maneno
  1. kuonyesha tanbihi (maelezo ya neno yanapatikana chini mwa ukurasa)
  1. kuonyesha sentensi ina makosa kisarufi

 

Usemi Halisi

  1. Huandikwa bila kugeuza chochote.
  2. Huanzia kwa herufi kubwa.
  3. Hunukuliwa kwa alama za usemi ambazo huandikwa zikiwa mbili mbili na moja moja katika dondoo ndogo k.m. “Mwambie ‘ugua pole’ ukimuona,” baba aliniambia.
  4. Koma hutumiwa mwanzoni au mwishoni mwake.
  5. Msemaji mpya anapoanza kusema, unapaswa kufungua aya mpya k.m.

Alimuuliza, “Huendi kwa nini?”

“Sikupewa ruhusa,” alijibu Zahara.

  1. Baada ya (?) na (!) na (.) maneno huanzia kwa herufi kubwa k.m. Lo! Unatoka wapi saa hii? Aliniuliza.

Usemi wa Taarifa

  1. Si lazima maneno yatokee yalivyosemwa. Yanaweza kubadilishwa mradi ujumbe ubakie ule ule.
  2. Alama za mtajo, kiulizi na hisi hazitumiki.
  3. Maneno “kwamba’ na ‘kuwa’ hutumiwa.
  4. Baadhi ya maneno na viambishi hubadilika k.m.
usemi halisi usemi wa taarifa
-angu

-etu

-enu

-ako

wiki ijayo

kesho

leo

sasa

huyu

hii

ta/ki

ni

na

jana

Lo!

?

 

-ake

-ao

-ao

-ake

wiki iliyofuata

siku iliyofuata

siku hiyo

wakati huo

huyo

hiyo

nge

a

li

siku iliyotangulia

alishangaa

alitaka kujua

 

VITATE                                                                                                                                                                                    T/D

Tata

  1. hali ya kutoeleweka
  1. fundo katika uzi

Dada

  1. ndugu wa kike

 

Tua

  1. shuka kutoka angani
    • ndege ilitua
  2. weka chini k.v. mzigo

Dua

  1. maombi kwa Mungu

 

Toa

  1. ondoa kitu ndani ya kinginea
  2. kinyume cha jumlisha

Doa

  1. alama yenye rangi tofauti na mwili wa kitu
  2. dosari/ila/walakini

Ndoa

  1. arusi/makubaliano rasmi ya mwanamke na mwanamume kuishi pamoja kama mke na mume/chuo

 

Tundu

  1. uwazi mdogo wa mviringo kwenye kitu k.v. sindano
  2. kitu maalum cha kuwekea ndege kilichotengenezwa kwa mabati, matete n.k.

Dundu

  1. mdudu anayebeba uchafu
  2. rundo la vitu /mtumba

 

Tuma

  1. peleka kitu k.v. barua kwa njia ya posta
  2. agiza mtu kufanya jambo

Duma

  1. mnyama mkubwa mwenye umbo kama la paka
  2. kamata, hasa katika vita

 

K/G                            

Kuku

  1. aina ya ndege anayefugwa nyumbani

Gugu

  1. mmea unaoota mahali usipotakiwa
  2. mmea wa mwituni mfano wa unyasi

 

Kuni

  1. vipande vya mti vya kukokea moto

Guni

  1. shairi la arudhi lililokosa kutosheleza kanuni moja au zaidi ya uandishi

 

Kuna

  1. kwaruza kwa kucha /kitu chenye menomeno

Guna

  1. toa sauti ya kuonyesha kukataa, kutoridhika, au kuchukia jambo.

 

Kenge

  1. mnyama kama mjusi mdogo

Genge

  1. kundi la watu
  2. pango/shimo

 

Kesi

  1. daawa/mashtaka yanayosikilizwa mahakamani

Gesi

  1. hewa inayotumiwa kupikia au kutiwa katika vinywaji
  2. hewa ambayo haigeuki na kuwa majimaji katika joto la kawaida

 

CH/J

Changa

  1. toa kitu ili kukusanya kwa kusudi fulani
  2. siokomaa
  3. chanja/pasua vipande vipande vidogo vidogo k.v. kuni

Janga

  1. hatari/balaa

 

Chema

  1. kizuri

Jema

  1. zuri

 

Chini

  1. kwenye ardhi/sakafu

Jini

  1. shetani/ mtu muovu

 

Choka

  1. pungukiwa na nguvu baada ya kufanya kazi

Joka

  1. nyoka mkubwa sana

 

Chungu

  1. chombo kinachofinyangwa cha kupikia
  2. kinyume cha tamu
  3. idadi kubwa (chungu nzima)
  4. mdudu mdogo wa jamii ya siafu

 

Chambo

  1. kinachowekwa kwenye mtego kunasia wanyama,samaki n.k.

Jambo

  1. habari,tukio shughuli

 

Kucha

  1. elekea asubuhi
  2. ogopa

Kuja

  1. hali ya kusogea karibu

 

Chuma

  1. pata mali
  2. madini magumu yanayotumiwa kujengea na kuundia vitu
  3. tungua matunda au maua kutoka mtini

Juma

  1. wiki
  2. jina la mtu

 

Chenga

  1. hepa kwa hila
  2. mchele uliovunjikavunjika(mchele wa chenga)

 

Jenga

  1. aka nyumba
  2. fanya madhubuti/imarisha

 

Mchi

  1. mti wa kupondea kwenye kinu

Mji

  1. makazi ya watu wengi kulikojengwa nyumba nyingi
  2. mahali kaburini anapowekwa mauti
  3. sehemu ya kati ya chupa ya mwanamke mja mzito inayounganisha mtoto na mwili wa mama

 

Kichana

  1. kitu cha kuchania nywele

Kijana

  1. mtu wa makamo mwenye nguvu/mtoto wa kiume kabla ya kubaleghe

 

F/V

Faa

  1. kusaidia
  2. kuwa vizuri

Vaa

  1. eneza kitu katika mwili ili kufunika sehemu fulani

 

Fua

  1. safisha nguo
  2. tengeneza kitu kutokana na madini
  3. toa maji katika chombo
    • fua maji
  4. Hakufua (hakufaulu)

Vua

  1. pata samaki kwa kutumia wavu, mshipi, ndoana n.k.
  2. ondoa nguo mwilini
  3. nusuru, okoa, ponya
  4. vua macho (tazama)

 

Fika

  1. wasili mahali
  2. bila shaka/kabisa

Vika

  1. valisha

 

Fuka

  1. toa moshi bila kuwaka
  2. uji wowote mwepesi (uji fuka)

Vuka

  1. enda upande wa pili

 

Fuma

  1. piga kwa mkuki
  2. ona kwa ghafla bila kutazamia mtu anayetenda jambo ovu
  3. tengeneza kitu kwa kusokota nyuzi,ukindu n.k

Vuma

  1. julikana kwa watu wengi k.v. habari, mtu n.k.
  2. toa sauti nzito v. simba,.upepo mkali,.ngoma n.k.

 

Afya

  1. hali nzuri ya mwili/siha

Avya

  1. toa mamba
  2. tumia ovyoovyo mali, pesa, n.k.

 

Fito

  1. vipande vya miti au chuma vya kujengea nyumba

Vito

  1. mawe ya thamani

 

Fuja

  1. tumia vibaya
  2. haribu mali, nguo ,chakula n.k.

Vuja

  1. pita kwa kitu mahali penye upenyo
    • Gunia hili lina

Vunja

  1. fanya kitu kigumu kuwa vipande vipande
  2. badilisha pesa ziwe ndogondogo
  3. enda kinyume na kanuni

 

Futa

  1. pangusa
  2. chomoa kisu
  3. toa maji nje ya chombo/fua maji

Vuta

  1. fanya kufuata/burura
  2. ingiza hewa au moshi mapafuni

 

Wafu

  1. waliokufa

Wavu

  1. utando wa nyuzi wa kufulia samaki,kutegea wanyama,kuweka golini/kimiani n.k

 

CH/SH

Chaka

  1. mahali penye miti iliyosongamana
  2. msimu wa kaskasi/joto na ukavu wa ardhi

Shaka

  1. wasiwasi
  2. tuhumuma

 

Chali

  1. lala mgongo juu kichwa chini
  2. mtu anayechekesha watu kwa kuwatolea mkasa

Shali

  1. kitambaa cha begani cha shehe

Shari

  1. balaa (pata shari)

 

Chati

  1. mchoro unaotoa maelezo Fulani

Shati

  1. vazi la juu la mwili lenye mikono

Sharti

  1. ­lazima

 

Choka

  1. pungukiwa na nguvu baada ya kufanya jambo kwa muda mrefu

Shoka

  1. kifaa cha kukatia na kupasulia miti

 

Chombo

  1. ala ya kufanyia kazi

Shombo

  1. harufu mbaya ya samaki

 

Chokoa

  1. tia kitu chenye ncha kwenye tundu au shimo ili kutoa kitu k.m chokoa meno

Shokoa

  1. kazi ya kulazimishwa (fanyishwa shokoa)
  2. shamba lililolimwa na kuachwa kumea nyasi

 

TH /DH

Thamini

  1. tia maanani, heshimu

Dhamini

  1. toa pesa maakamani ili mshtakiwa asitiwe korokoroni

 

Thamani

  1. kima

Dhamana

  1. malipo ya kortini

 

Thibiti

  1. kuwa ya kweli/kuaminika
    1. Habari ime

Dhibiti

  1. tia mkononi
  2. Nikidhibiti pesa zangu kutoka kwake nitanunua baiskeli.
  3. weka chini ya mamlaka

 

Ridhi

  1. kubali
  2. pendezwa na jambo

Rithi

  1. miliki kitu kutoka kwa mtu aliyekufa ama uliye na uhusiano naye
  2. pata jambo au ujuzi kutoka kwa mtu mwingine

 

A/H

Apa

  1. tamka jina aghalabu la Mungu kuthibitisha jambo Fulani

Hapa

  1. mahali karibu

 

Ama

  1. au

Hama

 

Adimu

  1. -a shida kupatikana,nadra

Hadimu

  1. -mtumishi (mahadimu)

 

Ajali

jambo la madhara au hatari

Hajali

  1. kinyume cha jali

 

Auni

  1. saidia

Launi

  1. rangi

 

L/R

Lahani

  1. tuni

Rahani

  1. chumba maalum katika nyumba au chombo cha kuwekea vitu

 

Lea

  1. tunza mtoto

Rea

  1. ghadhibika

 

Lemba

  1. nyanganya kwa hila,punja

Remba

  1. pamba, rembesha

Fahali

  1. ng`ombe dume

Fahari

  1. -a kujivuniwa kwa watu

 

Mahali

  1. sehemu ambapo mtu au kitu huweza kukaa

Mahari

  1. mali au fedha inayotolewa na mwanamme kupewa wazazi wa mwanamke anayetaka kumuoa

S /SH

Saba

  1. namba inayoonyesha idadi

Shaba

  1. madini yenye rangi ya manjano

 

Saka

  1. tafuta,winda

Shaka

  1. wasiwasi
  2. tuhuma
  3. kutokuwa na hakika

 

Suka

  1. tikisa kitu
  2. pitisha kitu kama nywele baina ya zenyewe kupata mfumo fulani

Shuka­

  1. enda chini kutoka juu ya kitu
  2. kitambaa cha kujifunga kiunoni

 

Soga

  1. mazungumzo ya kupitisha wakati

Shoga

  1. jina waitanalo wanawake marafiki
  2. msenge

 

Sababu

  1. kinachofanya jambo kutokea,chanzo

Shababu

  1. kijana

 

 

J/NJ

Jaa

  1. tosha
  2. tapakaa kila mahali
  3. mahali pa kutupia taka

Njaa

  1. hali ya tumbo kutaka kupata chakula
  2. ukosefu mkubwa wa chakula

 

Chema

  1. kizuri

Jema

  1. zuri

Njema

  1. nzuri

 

Jia

  1. sogelea karibu

Njia

  1. barabara
  2. namna au jinsi ya kufanya jambo

 

Jozi

  1. vitu viwili vinavyofanana vilivyo pamoja

Njozi

  1. maono yatokeayo usingizini;ruia

 

Jana

  1. siku kabla ya leo,mwaka kabla ya huu
  2. buu la nyuki-kama kiluwiwi cha nzi

Njana-samaki mwenye rangi nyekundu

 

D/ND

Dege

  1. eropleni kubwa
  2. ndege mkubwa
  3. ugonjwa wa watoto unaosababishwa na homa kali

Ndege

  1. mnyama aghalabu anayeruka kwa mabawa
  2. eropleni inayosafiri angani
  3. ndege mbaya/mzuri (bahati nzuri/mbaya)

 

Duni

  1. kitu chenye thamani ya chini

Nduni

  1. ajabu/lisilo la kawaida

 

B/MB

Basi

  1. gari la abiria
  2. kisha

Mbasi

rafiki

 

Buni

  1. gundua
  2. unda
  3. tunga

Mbuni

  1. ndege asiyeweza kuruka lakini huenda mbio sana
  2. mkahawa au mti uzaao kahawa

 

Bali

  1. lakini
  2. sijali wala sibali (kusisitiza kutojali)

Mbali

  1. si karibu
  2. tofauti

Mbari

  1. ukoo

 

Bega

  1. sehemu ya mwili juu ya mkono na chini ya shingo

Mbega

  1. nyani
  2. manyoya ya ndege wanayojifunga wachezaji ngoma (jifunga mbega)

 

Iba

  1. chukua kitu cha mtu mwingine bila ruhusa

Imba

  1. tamka maneno kwa sauti ya mziki

 

G/NG

Gawa

  1. tenga katika sehemu mbalimbali
  2. aina ya ndege wa usiku;kirukanjia

Ngawa

  1. mnyama afananaye na paka

 

Guu

  1. mguu mkubwa sana

Nguu

  1. kilele cha mlima
  2. nguru_aina ya samaki

 

Goma

  1. kataa kufanya jambo mpaka masharti fulani yatimizwe
  2. ngoma kubwa sana
  3. duwi (aina ya samaki)

Ngoma

  1. ala ya mziki inayotengenezwa kwa kuwambwa ngozi kwenye mzinga (piga ngoma)
  2. mchezo wa kufuata mdundo wa ngoma (cheza ngoma)

Koma

  1. alama ya kituo
  2. acha kufanya jambo

 

P/B

Pata

  1. kuwa na jambo, hali au kitu
  2. kuwa kali

Bata

 

Papa

Baba

 

Pana

  1. kinyume cha –embamba

Bana

 

Bango

Bango

 

Pacha

  1. watoto wanaozaliwa kutokana na mamba moja

Bacha

  1. tundu kwenye ukuta; shubaka(closet)

Paja

  1. sehemu ya mguu kati ya goti na nyonga

 

Pania

  1. kazana ili kufanya jambo lililokusudiwa

Bania

  1. zuia kitu bila ya kutaka kukitumia (bania pesa)

 

Pima

  1. tafuta urefu, uzito n.k.

Bima

  1. mkataba na shirika wa kulipa pesa ili kupata fidia mtu anapofikwa na hasara

 

Punda

  1. mnyama

Bunda

  1. fungu la karatasi,noti,ngozi n.k

 

Panda

  1. enda juu
  2. kifaa cha kurushia vijiwe; manati
  3. baragumu
  4. tia mbegu ardhini ili zimee

Banda

jengo kubwa la kuwekea vitu au wanyama

 

Pasi

  1. fuzu/faulu
  2. hati inayomruhusu mtu kusafiri nje ya nchi/pasipoti
  3. chombo cha kunyooshea nguo

Basi

  1. gari kubwa la abiria

Mbasi

  1. rafiki

 

T/D

Tamu

  1. enye ladha ya kuridhisha mdomo

Damu

  1. maji mekundu yanayozunguka mwilini
  2. ukoo

 

Taka

  1. kuwa na haja ya jambo fulani
  2. uchafu

Daka

  1. pokea kwa mikono kilichorushwa
  2. tunda bichi (nazi daka/danga)

 

Tokeza

  1. fanya kuonekana

Dokeza

  1. toa habari za siri kwa uchache

 

Tai

  1. ndege mkubwa mwenye makucha marefu alaye mizoga (vulture)
  2. kitambaa kinachovaliwa kwenye ukosi wa shati

Dai

  1. taka kupewa kilicho chako
  2. habari inayosemwa na haijathibitishwa

 

K/G

Kamba

  1. uzi mnene
  2. samaki mdogo
  3. mnyama wa baharini mwenye miguu mingi ambaye huliwa
  4. kata kamba (kimbia)

Gamba

  1. ngozi kama pembe ya kasa, samaki ,kasa au kobe(scales)

 

Konga

  1. kuwa mzee
  2. kusanya vitu au watu mahali pamoja (kongamano)
  3. meza maji kidogo ili kupunguza kiu (konga roho)

Gonga

 

Koti

Korti

Goti

 

Mfugo

Mfuko

 

Tegua

  1. fanya mtego usifanye kazi
  2. ondoa chombo kama chungu mekoni
  3. fanya kiungo cha mwili kifyatuke

Tekua

  1. angusha kwa kusukuma
  2. ng`oa kwa nguvu k.v. mmea

 

Mkuu

Mguu

 

Oka

Oga

  1. safisha mwili
  2. enye hofu

 

Pika

  1. weka kitu k.v. chakula sufuriani juu ya moto ili kiive

Piga

  1. kutanisha vitu kwa nguvu
  2. piga chafya, maji, hodi n.k.

 

Ukali

  1. hali ya kutokuwa mpole
  2. hali ya uchungu (ladha)

Ugali

  1. chakula kinachopikwa kwa unga wa mahindi na kusongwa na maji moto hadi yakauke
Exit mobile version